Οι επιπτώσεις του FinTech στη χρηματοοικονομική βιομηχανία και η εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης για τα κρυπτονομίσματα

Abstract

Καθώς οι τεχνολογικές εξελίξεις αναδιαμορφώνουν με ολοένα ταχύτερο ρυθμό το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό περιβάλλον, αφετηρία της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η διαπίστωση ότι η εξέλιξη του FinTech, από τις πρώιμες μορφές τεχνολογικής υποστήριξης των χρηματοοικονομικών συναλλαγών έως το σύγχρονο οικοσύστημα του blockchain και των κρυπτονομισμάτων, έχει μετασχηματίσει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι αγορές, παρέχονται οι υπηρεσίες και λαμβάνονται οι επενδυτικές αποφάσεις. Στο νέο αυτό πλαίσιο, η λειτουργία των ψηφιακών αγορών χαρακτηρίζεται από αυξημένη τεχνολογική πολυπλοκότητα, έντονη μεταβλητότητα και εντεινόμενη ασυμμετρία πληροφόρησης, καθώς η πρόσβαση στην αγορά, η ενημέρωση και η εκτέλεση συναλλαγών πραγματοποιούνται ολοένα και περισσότερο μέσω ψηφιακών πλατφορμών και εφαρμογών. Κατά συνέπεια, στο σύγχρονο ψηφιακό χρηματοπιστωτικό περιβάλλον, η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα δεν ταυτίζεται με την απλή τεχνολογική εξοικείωση, αλλά απαιτεί χρηματοοικονομικό υπόβαθρο και ικανότητα αξιολόγησης κινδύνων σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο ψηφιακό περιβάλλον. Η παραδοχή αυτή εδράζεται στο ότι η κατανόηση ενός τόσο σύνθετου, καινοτόμου και υψηλού κινδύνου επενδυτικού πεδίου προϋποθέτει προηγουμένως την ύπαρξη βασικών χρηματοοικονομικών γνώσεων, καθώς χωρίς επαρκή κατανόηση θεμελιωδών χρηματοοικονομικών εννοιών καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολη η ορθή ερμηνεία της λειτουργίας των κρυπτονομισμάτων, αλλά και η αξιολόγηση των επενδυτικών επιλογών, των κινδύνων και της έντονης μεταβλητότητας που τα χαρακτηρίζει. Επιπλέον, η ενσωμάτωση εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (Artificial Intelligence - AI) σε χρηματοοικονομικές υποδομές και υπηρεσίες του FinTech ενισχύει την ταχύτητα και την πολυπλοκότητα της πληροφόρησης και των διαθέσιμων επιλογών, αυξάνοντας τις απαιτήσεις κατανόησης και τεκμηριωμένης κρίσης από την πλευρά του χρήστη και επενδυτή. Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις επιπτώσεις του FinTech στη χρηματοοικονομική βιομηχανία και ειδικότερα διερευνά εμπειρικά τη σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Σε θεωρητικό και βιβλιογραφικό επίπεδο, η διατριβή παρουσιάζει την εξέλιξη του FinTech, ξεκινώντας από τα πρώτα του στάδια (FinTech 1.0) και φτάνοντας στις σύγχρονες μορφές ψηφιακής χρηματοοικονομικής καινοτομίας. Παράλληλα, χαρτογραφεί πως έχει μελετηθεί το πεδίο στη διεθνή βιβλιογραφία, ποιες θεματικές έχουν αναδειχθεί, ποιες βασικές ερευνητικές κατευθύνσεις κυριαρχούν και ποια κενά παραμένουν, ενώ εξετάζει και τη ρυθμιστική του διάσταση. Τέλος, αναδεικνύει τη σταδιακή μετάβαση προς το οικοσύστημα του blockchain και των κρυπτονομισμάτων ως σύγχρονη φάση της εξέλιξης του FinTech. Παράλληλα, εξετάζονται ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός και η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα, οι προσδιοριστικοί παράγοντες της κατοχής κρυπτονομισμάτων, ο ρόλος της χρηματοοικονομικής γνώσης και της επενδυτικής εμπειρίας στη συμμετοχή σε crypto επενδύσεις, οι έμφυλες διαφοροποιήσεις, καθώς και ο ρόλος του Bitcoin ως τεχνολογικού, επενδυτικού και χρηματοοικονομικού φαινομένου. Η θεωρητική ανάλυση συμπληρώνεται από την παρουσίαση των μεγαλύτερων σε κεφαλαιοποίηση κρυπτονομισμάτων και των κυριότερων ανταλλακτηρίων, με στόχο να αποτυπωθεί η δομή, η λειτουργία και η δυναμική του σύγχρονου crypto οικοσυστήματος. Η βασική επιστημονική συμβολή της διατριβής εντοπίζεται στην εμπειρική της διερεύνηση, καθώς για πρώτη φορά σε ελληνικό ερευνητικό επίπεδο εξετάζεται η σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Η διατριβή καλύπτει ένα σαφές ερευνητικό κενό, καθώς παρότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός έχει μελετηθεί εκτενώς στη διεθνή βιβλιογραφία, η εμπειρική διερεύνηση της σχέση του με το επίπεδο γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα παραμένει περιορισμένη, ενώ ακόμη λιγότερο έχει μελετηθεί το κατά πόσο και με ποιόν τρόπο η σχέση αυτή εμφανίζει έμφυλες διαφοροποιήσεις. Για τον σκοπό αυτό, και για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αξιοποιούνται πρωτογενή δεδομένα από δείγμα 221 προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών ελληνικού πανεπιστημίου οικονομικής κατεύθυνσης και σχεδιάζεται πρωτότυπο ερωτηματολόγιο 42 ερωτήσεων, το οποίο περιλαμβάνει δημογραφικά χαρακτηριστικά, ερωτήσεις χρηματοοικονομικής γνώσης βάσει της διεθνούς βιβλιογραφίας, διαβαθμισμένες ερωτήσεις γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, καθώς και ερωτήσεις στάσεων και αντιλήψεων απέναντι στο περιβάλλον που τα διέπει. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η διατριβή αναπτύσσει και εκτιμά 38 εμπειρικά υποδείγματα, αξιοποιώντας συνδυαστικά Δυαδική Λογιστική Παλινδρόμηση (Binary Logit) και Διατεταγμένη Λογιστική Παλινδρόμηση (Ordered Logit). Η πρωτοτυπία της προσέγγισης έγκειται στο ότι η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα δεν μετράται ως ενιαίο μέγεθος, αλλά ως κλιμακούμενη και διαβαθμισμένη διαδικασία, μέσω επιμέρους βαθμίδων γνώσης (γενική ενημέρωση, βασική, ενδιάμεση, προχωρημένη και πλήρης έλλειψη γνώσης), καθώς και μέσω συνολικής διατεταγμένης κλίμακας crypto literacy, η οποία αποτυπώνει τη μετάβαση από χαμηλότερα προς υψηλότερα επίπεδα συνολικής γνώσης. Επιπλέον, στο πλαίσιο της επιστημονικής συμβολής της διατριβής, ενσωματώνεται επίσης ειδικός όρος αλληλεπίδρασης (interaction term), προκειμένου να εξεταστεί αν η επίδραση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στη συνολική crypto γνώση διαφοροποιείται ανά φύλο. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι επιτρέπει η ανάλυση να υπερβεί την απλή περιγραφική καταγραφή διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών και να διερευνηθεί αν ο ίδιος ο μηχανισμός μέσω του οποίου η χρηματοοικονομική γνώση συνδέεται με τη γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα λειτουργεί με διαφορετική ένταση στα δύο φύλα. Τα εμπειρικά ευρήματα παρουσιάζουν τεράστια επιστημονική σημασία, καθώς καταδεικνύουν ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός αποτελεί σταθερό και καθοριστικό παράγοντα σύνδεσης με τη γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Τα χρηματοοικονομικά εγγράμματα άτομα εμφανίζουν υψηλότερη αναλογία πιθανοτήτων να διαθέτουν επιμέρους βαθμίδες crypto γνώσης και να κατατάσσονται σε υψηλότερα επίπεδα συνολικής γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, ενώ εμφανίζουν μικρότερη αναλογία πιθανοτήτων πλήρους απουσίας σχετικής γνώσης. Παράλληλα, εντοπίζεται σαφές και σταθερό έμφυλο χάσμα (gender gap), καθώς οι άνδρες φοιτητές εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα γνώσης σε σχέση με τις γυναίκες φοιτήτριες, ενώ η θετική επίδραση της χρηματοοικονομικής γνώσης στη συνολική crypto γνώση αποδεικνύεται ισχυρότερη στους άνδρες φοιτητές. Αντίθετα, το επίπεδο σπουδών δεν τεκμηριώνεται με συνεπή τρόπο ως αυτοτελής και στατιστικά σημαντικός προσδιοριστικός παράγοντας της γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Τα αποτελέσματα παραμένουν συνεπή υπό εναλλακτικές προσεγγίσεις και διαφορετικές προδιαγραφές υποδειγμάτων, στοιχείο που ενισχύει την αξιοπιστία και την ανθεκτικότητα (robustness) των συμπερασμάτων. Συνολικά, η διατριβή συμβάλλει θεωρητικά, εμπειρικά και μεθοδολογικά τόσο στη διεθνή όσο και στην ελληνική βιβλιογραφία. Η κεντρική της συμβολή έγκειται στο ότι γεφυρώνει συστηματικά τη σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, τεκμηριώνοντας ότι η κατανόηση των κρυπτονομισμάτων δεν αποτελεί απλή συνέπεια της τεχνολογικής εξοικείωσης ή της έκθεσης στο crypto περιβάλλον, αλλά προϋποθέτει ουσιαστική χρηματοοικονομική παιδεία, γνωστική επάρκεια και σταδιακή εμβάθυνση σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο ψηφιακό χρηματοοικονομικό οικοσύστημα.