Η νομοθεσία περί αυθαίρετης δόμησης στην Ελλάδα και πιθανές οικονομικές και γεωγραφικές επιπτώσεις

Abstract

Οι πολλαπλές προσπάθειες νομοθετικής αντιμετώπισης της αυθαίρετης δόμησης στην Ελλάδα καταδεικνύουν την πολυπλοκότητα και τη διαχρονικότητα του φαινομένου, το οποίο εξακολουθεί να υπονομεύει την ορθολογική διάρθρωση των οικισμών και να παρεμποδίζει την αποτελεσματική εφαρμογή του πολεοδομικού σχεδιασμού. Αν και η ανάπτυξη των αυθαιρέτων συνδέθηκε ιστορικά με την κάλυψη στεγαστικών και οικονομικών αναγκών, η διαιώνιση του φαινομένου αποδίδεται πρωτίστως στην ανοχή της ελληνικής πολιτείας, στην ελλιπή διοικητική εποπτεία και στην αποσπασματική νομοθετική πολιτική. Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η σφαιρική ανάλυση της αυθαίρετης δόμησης υπό νομική, οικονομική και γεωγραφική οπτική. Ειδικότερα, εξετάζεται η εννοιολογική προσέγγιση και η κατηγοριοποίηση των αυθαιρέτων, τα αίτια εμφάνισής τους, καθώς και η ιστορική εξέλιξη του νομοθετικού πλαισίου, από τις πρώτες απόπειρες ρύθμισης έως το ισχύον καθεστώς του Ν. 4495/2017 και των πρόσφατων τροποποιήσεών του. Παράλληλα, αναλύονται οι έννομες συνέπειες της ύπαρξης αυθαιρέτων στις συναλλαγές επί ακινήτων και διερευνώνται οι οικονομικές επιπτώσεις τους, ιδίως σε σχέση με τη λειτουργία της αγοράς ακινήτων, τη διαμόρφωση των τιμών και την ανακατανομή των κρατικών πόρων. Η εργασία επεκτείνεται, επίσης, στη μελέτη των γεωγραφικών επιπτώσεων, εστιάζοντας στην άνιση κατανομή του φαινομένου στον ελλαδικό χώρο, στην υποβάθμιση ευαίσθητων οικοσυστημάτων και στη συμβολή του στην άναρχη αστική εξάπλωση. Μεθοδολογικά, η εργασία βασίζεται στη συστηματική επεξεργασία της βιβλιογραφίας, στην ανάλυση της νομοθεσίας και στη διερεύνηση συναφούς νομολογίας, με στόχο την αποτύπωση των πολύπλευρων διαστάσεων του προβλήματος. Τα συμπεράσματα αναδεικνύουν ότι η αυθαίρετη δόμηση συνιστά όχι μόνο πολεοδομική παρανομία, αλλά ένα σύνθετο κοινωνικοοικονομικό και περιβαλλοντικό φαινόμενο, η αντιμετώπιση του οποίου προϋποθέτει θεσμικές μεταρρυθμίσεις, μακροπρόθεσμο πολεοδομικό σχεδιασμό και ισορροπία μεταξύ ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, με προσανατολισμό στη βιώσιμη ανάπτυξη.