Βιώσιμη διαχείριση υδατικών πόρων και άρδευσης στον Νομό Μαγνησίας : προοπτικές εξοικονόμησης και επαναχρησιμοποίησης στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας

Abstract

Το νερό αποτελεί κληρονομιά η οποία πρέπει να προστατεύεται. Τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα ενισχύονται οι πιέσεις που υφίστανται οι υδατικοί πόροι, ως αποτέλεσμα της αυξανόμενης ζήτησης από ποικίλους χρήστες για επαρκές σε ποσότητα και ποιότητα νερό. Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει τη βιώσιμη διαχείριση των υδατικών πόρων και των πρακτικών άρδευσης στον Νομό Μαγνησίας, με έμφαση στις προοπτικές εξοικονόμησης και επαναχρησιμοποίησης νερού στο πλαίσιο της Κυκλικής Οικονομίας. Η έρευνα εντάσσεται στο ευρύτερο πεδίο της Βιοοικονομίας και της Βιώσιμης Ανάπτυξης, αναδεικνύοντας τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ περιβαλλοντικών, οικονομικών και θεσμικών παραμέτρων που καθορίζουν τη διαχείριση των φυσικών πόρων στην αγροτική και αστική δραστηριότητα της περιοχής. Η Μαγνησία, ως περιφερειακή ενότητα της Θεσσαλίας, χαρακτηρίζεται από έντονη γεωργική δραστηριότητα, ανομοιογενή υδρογεωλογικά χαρακτηριστικά και σημαντικές πιέσεις στους υδατικούς πόρους, ιδίως κατά τις θερινές περιόδους. Με βάση πρωτογενή δεδομένα (στατιστικά στοιχεία υδροληψιών, κατανάλωσης νερού ανά καλλιέργεια, αρδευτικά δίκτυα, ποιοτικά δεδομένα υδροφορέων, στοιχεία ΟΠΕΚΕΠΕ και ΔΕΥΑΜΒ) και δευτερογενή βιβλιογραφική τεκμηρίωση, αναπτύχθηκε μια πολυδιάστατη ανάλυση που συνδυάζει τεχνικές, οικονομικές και πολιτικές προσεγγίσεις. Η μελέτη αφού αρχικά αναλύει τις έννοιες της Βιοοικονομίας, της Κυκλικής Οικονομίας μέσα από μία θεωρητική προσέγγιση, παρουσιάζει τα φυσικά και κοινωνικοοικονομικά και χαρακτηριστικά του Νομού Μαγνησίας και διερευνά τη σημερινή κατάσταση των υδατικών ισοζυγίων του Νομού, αναδεικνύοντας το φαινόμενο της υπεράντλησης, τη μειωμένη αναπλήρωση των υπόγειων υδροφορέων και τις απώλειες από τα πεπαλαιωμένα αρδευτικά δίκτυα. Στη συνέχεια, αξιολογούνται οι υφιστάμενες πολιτικές διαχείρισης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, με αναφορά στο Σχέδιο Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών (ΣΔΛΑΠ) Θεσσαλίας και στις εθνικές στρατηγικές για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Κεντρικό αντικείμενο της έρευνας αποτελεί η αποτίμηση των δυνατοτήτων εξοικονόμησης και επαναχρησιμοποίησης υδάτων, μέσω της εισαγωγής τεχνολογιών έξυπνης άρδευσης, ανακύκλωσης επεξεργασμένων λυμάτων και συλλογής όμβριων υδάτων, καθώς και της μετάβασης σε κυκλικά μοντέλα διαχείρισης που ελαχιστοποιούν τη σπατάλη και ενισχύουν την αποδοτικότητα των πόρων. Εξετάζονται σενάρια επενδυτικής βιωσιμότητας και κόστους-οφέλους, τα οποία αποδεικνύουν ότι οι παρεμβάσεις αυτές μπορούν να μειώσουν σημαντικά την κατανάλωση νερού σε βασικές καλλιέργειες (βαμβάκι, αραβόσιτος, μήλα Ζαγοράς) με θετικό οικονομικό ισοζύγιο σε ορίζοντα πενταετίας. Σε πολιτικό επίπεδο, η εργασία αναλύει τις θεσμικές προκλήσεις που αφορούν την εφαρμογή ολοκληρωμένων πολιτικών διαχείρισης, την ανάγκη ενίσχυσης των τοπικών φορέων (ΔΕΥΑΜΒ, ΤΟΕΒ) και τη συμμετοχή των αγροτών στη διαμόρφωση πολιτικών μέσω συνεργατικών σχημάτων και καινοτόμων μορφών διακυβέρνησης. Παράλληλα, εξετάζεται η ευρωπαϊκή διάσταση του ζητήματος, με αναφορά στο Ευρωπαϊκό Green Deal, τη Στρατηγική για τη Βιοποικιλότητα 2030, την Αναθεωρημένη Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα (2000/60/ΕΚ) και τις Αρχές της Κυκλικής Οικονομίας όπως αποτυπώνονται στο Circular Economy Action Plan. Η ανάλυση τεκμηριώνει ότι η υιοθέτηση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου βιώσιμης υδατικής διαχείρισης στη Μαγνησία - το οποίο θα συνδυάζει τεχνολογική καινοτομία, περιβαλλοντική προστασία, οικονομικά κίνητρα και συμμετοχική διακυβέρνηση - μπορεί να αποτελέσει καταλύτη για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του πρωτογενούς τομέα, τη μείωση του οικολογικού αποτυπώματος και την ευθυγράμμιση της τοπικής ανάπτυξης με τις αρχές της Βιοοικονομίας και της Κυκλικής Οικονομίας. Τέλος, η εργασία προτείνει συγκεκριμένες πολιτικές κατευθύνσεις και εργαλεία υλοποίησης, όπως: • Δημιουργία «Οργανισμού Διαχείρισης Υδατικών Πόρων», • Εφαρμογή οικονομικών κινήτρων εξοικονόμησης (τιμολόγηση βάσει κατανάλωσης, κίνητρα για επαναχρησιμοποίηση υδάτων), • Προώθηση νέων τεχνολογιών. Συνολικά, η εργασία έχει ως στόχο να συμβάλλει στην κατανόηση της πολυπλοκότητας της υδατικής διαχείρισης στη Θεσσαλία, παρέχοντας ένα ολοκληρωμένο μοντέλο ανάλυσης και προτάσεων πολιτικής που μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο από την τοπική αυτοδιοίκηση όσο και από εθνικούς φορείς χάραξης πολιτικής για τη μετάβαση σε μια οικολογικά, κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμη Μαγνησία.