Περιβαλλοντικές επιπτώσεις των πολεμικών συγκρούσεων : μελέτες περίπτωσης Ουκρανίας και Μέσης Ανατολής

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των δύο σημαντικότερων σύγχρονων ένοπλων συγκρούσεων της περιόδου 2022–2025: τη σύγκρουση στην Ουκρανία, που ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή στις 24 Φεβρουαρίου 2022 και τη σύγκρουση στη Λωρίδα της Γάζας, που κλιμακώθηκε μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023. Η επιλογή των δύο αυτών περιπτώσεων βασίζεται στην κοινή μεθοδολογική αποτίμησή τους μέσω του πλαισίου Rapid Damage and Needs Assessment (RDNA) της Παγκόσμιας Τράπεζας, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των Ηνωμένων Εθνών, γεγονός που επιτρέπει για πρώτη φορά τη συγκριτική ανάλυση με βάση ομοιογενή δεδομένα. Η έρευνα ακολουθεί τη μεθοδολογία συγκριτικής ανάλυσης περιπτώσεων με αξιοποίηση δευτερογενών δεδομένων από τις επίσημες εκθέσεις RDNA, τις αποτιμήσεις του Προγράμματος Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP), peer-reviewed επιστημονική βιβλιογραφία και αναφορές εξειδικευμένων φορέων. Η ανάλυση δομείται γύρω από τρεις αναλυτικούς άξονες: (α) συγκριτική αποτίμηση των άμεσων περιβαλλοντικών ζημιών, απόβλητα κατεδαφίσεων, ρύπανση εδαφών υδάτων και αέρα, καταστροφή οικοσυστημάτων, εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, (β) σύνδεση των δύο συγκρούσεων με την ενεργειακή κρίση σε τοπικό, περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο και (γ) περιβαλλοντικό αποτύπωμα πέραν των ορίων της ζώνης σύγκρουσης. Τα ευρήματα αναδεικνύουν σημαντικές δομικές ομοιότητες μεταξύ των δύο συγκρούσεων, συστηματική στοχοποίηση κρίσιμων υποδομών, κατάρρευση της διαχείρισης λυμάτων και στερεών αποβλήτων, εκτεταμένη ρύπανση από υπολείμματα εκρηκτικών και βαρέα μέταλλα, μαζική επιμόλυνση με μη εκραγέντα πυρομαχικά. Επιπλέον παρουσιάζονται και ποιοτικές διαφορές ουσιώδους σημασίας, η ουκρανική σύγκρουση παρουσιάζει γεωγραφικά εκτεταμένη και διασυνοριακά ενσωματωμένη περιβαλλοντική διάσταση, με νέες κατηγορίες κινδύνου όπως η πυρηνική ασφάλεια σε εμπόλεμη ζώνη, ενώ η σύγκρουση στην Γάζα χαρακτηρίζεται από εξαιρετική πυκνότητα περιβαλλοντικής καταστροφής σε μικρή έκταση (107 κιλά μπαζών ανά τετραγωνικό μέτρο της Λωρίδας), χωρίς ιστορικό προηγούμενο στη σύγχρονη εποχή. Η εργασία καταλήγει σε προτάσεις για βιώσιμη μετασυγκρουσιακή ανοικοδόμηση, οργανωμένες σε τεχνικό και θεσμικό πυλώνα. Στον τεχνικό πυλώνα αναπτύσσονται προτάσεις για αποκεντρωμένο ενεργειακό σχεδιασμό με αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών και συστημάτων αποθήκευσης, ανακύκλωση αποβλήτων κατεδαφίσεων ως αδρανών, χρήση συμπληρωματικών τσιμεντοειδών υλικών, βιοκλιματικό σχεδιασμό κτιρίων και ολοκληρωμένη περιβαλλοντική αποκατάσταση εδαφών, υδροφορέων και οικοσυστημάτων. Στον θεσμικό πυλώνα διατυπώνονται προτάσεις για την ενσωμάτωση των στρατιωτικών εκπομπών στο πλαίσιο της UNFCCC, την ενίσχυση του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου σε εμπόλεμες συνθήκες, την κατοχύρωση της οικοκτονίας ως διεθνούς εγκλήματος και την ανάπτυξη χρηματοδοτικών μηχανισμών πράσινης ανάκαμψης κατά το πρότυπο του Ukraine Facility.