Ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης : διερεύνηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων & πολίτικες διαχείρισης τους

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία πραγματεύεται την ταχεία εξάπλωση των ηλεκτρονικών τσιγάρων μιας χρήσης (disposable vapes) και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που προκύπτουν από την παραγωγή, την χρήση και την απόρριψή τους. Επιπρόσθετα, με βάση τις τελευταίες γίνεται προσπάθεια να εντοπιστούν οι βέλτιστες λύσεις για την αντιμετώπισή τους και η αποτελεσματικότητα της καθεμίας από τις λύσεις αυτές. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύεται η δομή των disposable vapes, η σύνθεση και ο τρόπος λειτουργίας τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη χρήση πολυμερών, μετάλλων και μπαταριών ιόντων λιθίου για την παραγωγή των εν λόγω συσκευών, τα οποία αυξάνουν τη δυσκολία της διαχείρισης των αποβλήτων τους. Έπειτα, παρουσιάζεται ανάλυση κύκλου ζωής της Shilton E. που διεξήχθη το 2025, η οποία αναδεικνύει ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης έχουν σημαντικά υψηλότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα από τις επαναγεμιζόμενες και επαναφορτιζόμενες συσκευές, τόσο σε εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου όσο και σε κατανάλωση πόρων. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται εκτενώς το ευρωπαϊκό και εθνικό θεσμικό πλαίσιο που διέπει τη διαχείριση των αποβλήτων ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού, με στόχο την αξιολόγηση της επάρκειάς του για την ασφαλή διάθεση των disposable vapes. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται οι κύριες πολιτικές που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της απαγόρευσης της διάθεσής τους, της βελτίωσης των υφιστάμενων συστημάτων συλλογής και ανακύκλωσης, της ενίσχυσης της ευαισθητοποίησης των καταναλωτών και της εισαγωγής ενός Συστήματος παρακράτησης ποσού έναντι επιστροφής (Deposit Return System - DRS). Με στόχο τη διερεύνηση της στάσης των καταναλωτών ως προς την αποδοχή τους καθώς και το επίπεδο ευαισθητοποιήσης των καταναλωτών και των λιανοπωλητών, έλαβε χώρα διατομεακή έρευνα (cross-sectional study) μέσω ερωτηματολογίου. Για τους σκοπούς της ανάλυσης των δεδομένων αξιοποιήθηκαν πίνακες συχνοτήτων (tab) και μοντέλα ονομαστικής (mlogit), τακτικής (ologit) και γραμμικής OLS παλινδρόμησης. Τα αποτελέσματα απέδειξαν ανεπαρκή ενημέρωση τόσο των καταναλωτών όσο και των λιανοπωλητών αλλά θετική πρόθεση συνεργασίας, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αποτελεσματική κανονιστική παρέμβαση μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την απόδοση των συστημάτων συλλογής. Συνολικά, αν και η απαγόρευση των ηλεκτρονικών τσιγάρων έχει υιοθετηθεί από αρκετές χώρες τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης και αποτελεί μία άμεση και ουσιαστική λύση στο πρόβλημα, η έρευνα που έλαβε χώρα στα πλαίσια της παρούσας εργασίας απέδειξε πως η εφαρμογή ενός καινοτόμου συστήματος επιστροφής συσκευών, όπως το DRS, είναι πιθανό να είχε θετική αντιμετώπιση από τους πολίτες της χώρας μας. Σε κάθε περίπτωση, συμπεραίνεται ότι απαιτείται επιπλέον μελέτη, οικονομική παρέμβαση καθώς και βελτίωση τόσο του συστήματος συλλογής και ανακύκλωσης των αποβλήτων ηλεκτρονικών τσιγάρων αλλά και της ενημέρωσης των καταναλωτών και των λιανοπωλητών.