https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/50 Wed, 15 Apr 2026 23:40:20 GMT 2026-04-15T23:40:20Z https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/19167 The complex nature of firms : a meta-theoretical approach Κάμπης, Αλέξανδρος Δ. Η παρούσα διδακτορική διατριβή συνιστά μία μετα-θεωρητική διερεύνηση (meta-theoretical inquiry) της φύσης των επιχειρήσεων. Σε αντίθεση με τη συμβατική θεωρία της επιχείρησης (conventional firm theory), η οποία αναλύει τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων εντός ήδη κληρονομημένων πλαισίων (inherited frameworks), η μετα-θεωρητική διερεύνηση εξετάζει τις θεμελιώδεις παραδοχές (foundational assumptions) που καθορίζουν τι θεωρείται ότι είναι οι επιχειρήσεις, τι μπορεί να γνωσθεί γι’ αυτές και με ποιους θεμιτούς τρόπους μπορούν να αναλυθούν. Το ερευνητικό κίνητρο προκύπτει από μία επαναλαμβανόμενη διαδικασία: παρά τις δεκαετίες θεωρητικής βελτίωσης (refinement), οι υφιστάμενες θεωρίες εμφανίζουν επαναλαμβανόμενους ερμηνευτικούς περιορισμούς ως προς την προσαρμογή (adaptation), την καινοτομία (innovation), την ετερογένεια (heterogeneity) και τη δομική αστάθεια (structural instability), περιορισμούς που δεν αποτελούν συνέπειες εμπειρικών ανωμαλιών (empirical anomalies), αλλά απορρέουν από παραδοχές κληρονομημένες από ένα μηχανιστικό εννοιολογικό-θεωρητικό πλαίσιο αρχών (mechanistic paradigm), δηλαδή από ένα πλαίσιο που θέτει τις αρχές ανάπτυξης θεωριών, υποδειγμάτων και εφαρμογών. Δεδομένου ότι οι επιχειρήσεις εμφανίζουν τις καθοριστικές ιδιότητες των σύνθετων προσαρμοστικών συστημάτων (complex adaptive systems), όπως η ανάδυση (emergence), η εξάρτηση από τη διαδρομή (path-dependence), η σχεσιακή συγκρότηση (relational constitution) και η θεμελιώδης αβεβαιότητα (fundamental uncertainty), η εννοιολογική τους αναδιαμόρφωση (reconceptualisation) απαιτεί παρέμβαση στο επίπεδο των θεμελιωδών παραδοχών και όχι βαθμιαία επέκταση (incremental extension). Η διατριβή υιοθετεί ως μεθοδολογία την προβληματοποίηση (problematisation), δηλαδή τη δημιουργία θεωρητικών προσθηκών (generating theoretical contributions) μέσω συστηματικής αμφισβήτησης παραδοχών (systematic assumption-challenging) και όχι μέσω εντοπισμού κενών (gap-spotting). Ενώ ο εντοπισμός κενών επεκτείνει επιμέρους βιβλιογραφίες αφήνοντας ανέπαφες τις θεμελιώδεις δεσμεύσεις, η προβληματοποίηση διερευνά τις παραδοχές υποβάθρου (background assumptions), αξιολογεί ποιες χρήζουν αμφισβήτησης και αναπτύσσει συνεκτικές εναλλακτικές. Η μεθοδολογία αυτή είναι κατάλληλη, διότι οι περιορισμοί των υφιστάμενων θεωριών της επιχείρησης (firm theory) απορρέουν από μία διάταξη παραδοχών (assumptive configuration) που απαιτεί δομική παρέμβαση και όχι μεμονωμένη παρέμβαση. Από αυτή τη σκοπιά αναδύεται το κύριο ερευνητικό ερώτημα (primary research question): Πώς θα πρέπει να αναδιαμορφωθεί εννοιολογικά η επιχείρηση όταν οι θεμελιώδεις παραδοχές της κυρίαρχης οικονομικής θεωρητικής ανάλυσης (mainstream economic theorising) προβληματοποιούνται συστηματικά και αναδομούνται ώστε να καταστούν συμβατές με την οπτική των σύνθετων προσαρμοστικών συστημάτων (complex adaptive systems perspective); Το ερώτημα αυτό προέκυψε από τρεις διαπιστώσεις: πρώτον, ότι τα ερμηνευτικά προβλήματα αναδύονται υπό παραδοχές κατάλληλες για κλειστά, σταθερά και αποσυνθέσιμα περιβάλλοντα· δεύτερον, ότι οι αναλύσεις επιμέρους θεμάτων δεν μπορούν να επιλύσουν προβλήματα που απορρέουν από βαθύτερες θεμελιώδεις δεσμεύσεις και, τρίτον, ότι η κριτική από μόνη της δεν αρκεί, καθώς οι εναλλακτικές απαιτούν ρητές παραδοχές-υποθέσεις αντικατάστασης (replacement assumptions). Πέντε δευτερεύοντα ερωτήματα (subsidiary questions) εξειδικεύουν τη διερεύνηση: ο εντοπισμός παραδοχών και η διαγνωστική αξιολόγηση (SQ1-SQ2), καθώς και η οντολογική, επιστημολογική και μεθοδολογική αναδόμηση (SQ3-SQ5). Μέσω του πλαισίου μετασχηματισμού ΑΠΟ→ΠΡΟΣ (FROM→TO transformation framework), η διατριβή αναπτύσσεται σε τρεις κινήσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στα διαγνωστικά, ανασκευαστικά (reconstructive) και αξιολογικά στάδια της προβληματοποίησης (problematisation). Πρώτον, εντοπίζεται η αρχιτεκτονική των παραδοχών (assumptive architecture) της κυρίαρχης θεωρίας της επιχείρησης. Η αρχιτεκτονική αυτή συγκροτείται από δεκαπέντε αλληλοδιαπλεκόμενες παραδοχές, κατανεμημένες μεταξύ του «σκληρού πυρήνα» κατά Lakatos (Lakatosian hard core), δηλαδή θεμελιωδών δεσμεύσεων που αντιμετωπίζονται ως μεθοδολογικά αδιάψευστες (methodologically irrefutable), και της προστατευτικής ζώνης (protective belt). Ο σκληρός πυρήνας αποτελείται από πέντε οντολογικές παραδοχές: αναγωγισμός (reductionism), ντετερμινισμός (determinism), οντολογία της ουσίας (substance ontology), παραδοχή συστημικής πληρότητας και περιχαράκωσης (closure) και ατομισμός (atomism). Περιλαμβάνει επίσης τέσσερις επιστημολογικές παραδοχές: βεβαιότητα (certainty), καθολικοί νόμοι (universal laws), μονισμός (monism) και τέλεια πληροφόρηση (perfect information). Η προστατευτική ζώνη περιλαμβάνει έξι παράγωγες δεσμεύσεις: ισορροπία (equilibrium), γραμμικότητα (linearity), ομοιογένεια (homogeneity), εργοδικότητα (ergodicity), βελτιστοποίηση (optimisation) και αποσυνθεσιμότητα (decomposability). Τρεις βρόχοι ενισχυτικής ανατροφοδότησης (reinforcing feedback loops) διαπλέκονται σε κόμβους υψηλής κεντρικότητας (high-centrality nodes), παράγοντας μία τριπλά κλειδωμένη αρχιτεκτονική (triple-locked architecture) που εξηγεί γιατί η αποσπασματική μεταρρύθμιση (piecemeal reform) αποτυγχάνει: ο διατηρούμενος σκληρός πυρήνας αναπαράγει τις αμφισβητούμενες παράγωγες δεσμεύσεις ή απορροφά τις τροποποιήσεις ως ειδικές περιπτώσεις (special cases). Δεύτερον, αναπτύσσεται ένα εναλλακτικό θεμελιώδες πλαίσιο παραδοχών (alternative assumption ground) μέσω συντονισμένων μετασχηματισμών ΑΠΟ→ΠΡΟΣ (FROM→TO transformations). Σε οντολογικό επίπεδο, η αναδυόμενη ολότητα (emergent wholeness) αντικαθιστά τον αναγωγισμό (reductionism), η οντολογία της διαδικασίας (process ontology) αντικαθιστά την οντολογία της ουσίας (substance ontology), η σχεσιακή πρωτοκαθεδρία (relational primacy) αντικαθιστά τον ατομισμό (atomism), η θερμοδυναμική ανοικτότητα (thermodynamic openness) αντικαθιστά την παραδοχή συστημικής πληρότητας και περιχαράκωσης (closure), και το μεσο-επίπεδο (meso-level) αποκαθίσταται ως προνομιακή αναλυτική κλίμακα (privileged analytical scale). Σε επιστημολογικό επίπεδο, η θεμελιώδης αβεβαιότητα (fundamental uncertainty) αναγνωρίζεται ως οντολογική συνθήκη, η πλοήγηση βάσει προτύπων (pattern-based navigation) αντικαθιστά τη γνώση που εστιάζει στην πρόβλεψη (prediction-centred knowledge), και η πλαισιωμένη ορθολογικότητα (scaffolded rationality) αντικαθιστά την απεριόριστη βελτιστοποίηση (unbounded optimisation). Σε μεθοδολογικό επίπεδο, ο δομημένος πλουραλισμός (structured pluralism) αντικαθιστά τον μονισμό (monism). Οι εναλλακτικές αυτές συγκροτούν μία αμοιβαία ενισχυόμενη αρχιτεκτονική, καθώς η ανάδυση (emergence) προϋποθέτει σχεσιακή συγκρότηση (relational constitution), η οντολογία της διαδικασίας (process ontology) συνεπάγεται ανοικτότητα (openness), και η θεμελιώδης αβεβαιότητα (fundamental uncertainty) απορρέει από τη μη εργοδικότητα (non-ergodicity), συγκροτώντας έτσι έναν σκληρό πυρήνα κατά Lakatos (Lakatosian hard core) ως γνήσια εναλλακτική στο επίπεδο του εννοιολογικού-θεωρητικού πλαισίου. Τρίτον, αξιολογείται κατά πόσον η εναλλακτική αυτή παράγει μία πειστική θεωρητική σύλληψη. Η εννοιολογική αυτή αναδιαμόρφωση (reconceptualisation) αποδίδει μία μετασχηματισμένη κατανόηση των επιχειρήσεων ως ιστορικά εξελισσόμενων, ανοικτών, πολυεπίπεδων διαδικασιακών προτύπων (process-patterns), δηλαδή ως σχεσιακά συγκροτημένων διαμορφώσεων (relationally constituted configurations), των οποίων η ταυτότητα συνίσταται σε αυτοαναπαραγόμενη δραστηριότητα και όχι σε σταθερή ουσία (fixed essence), των οποίων τα όρια λειτουργούν ως εκλεκτικές μεμβράνες (selective membranes), των οποίων οι ικανότητες αναδύονται από σχεσιακές διαμορφώσεις (relational configurations), και των οποίων η εξέλιξη ακολουθεί τροχιές εξαρτώμενες από τη διαδρομή (path-dependent trajectories). Ιδιότητες που οι μηχανιστικές παραδοχές (mechanistic assumptions) καθιστούν αόρατες, όπως η ανάδυση (emergence), η αιτιακή επίδραση του όλου στα μέρη (downward causation), η εξάρτηση από τη διαδρομή (path-dependence) και η προσαρμοστική ένταση (adaptive tension), καθίστανται πλέον αναλυτικά προσβάσιμες. Η εννοιολογική αυτή αναδιαμόρφωση μετασχηματίζει όχι μόνο τις απαντήσεις, αλλά και την ίδια τη φύση των ερωτημάτων. Στη στρατηγική διοίκηση (strategic management), το βιώσιμο πλεονέκτημα (sustainable advantage) παραχωρεί τη θέση του στην προσαρμοστική ικανότητα (adaptive capacity), ενώ η στρατηγική (strategy) καθίσταται πλοήγηση (navigation) αντί βελτιστοποίησης (optimisation). Στον οργανωσιακό σχεδιασμό (organisational design), η παρέμβαση που στηρίζεται στον έλεγχο (control-based intervention) παραχωρεί τη θέση της στη διαμόρφωση συνθηκών που επιτρέπουν την ανάδυση (enabling conditions for emergence). Στην οικονομική μεθοδολογία (economic methodology), ο θεωρητικός μονισμός (theoretical monism) υποχωρεί υπέρ ενός δομημένου πλουραλισμού (structured pluralism) υπό ρητώς καθορισμένους όρους ισχύος και εφαρμογής (explicit scope conditions). Η διατριβή αναπτύσσεται υπό ρητούς περιορισμούς (explicit constraints), οι οποίοι συνιστούν επιλογές σχεδιασμού (design choices) κατάλληλες για εργασία στο επίπεδο του εννοιολογικού-θεωρητικού πλαισίου (Ρaradigm-level work): καθαρή θεωρία (pure theory) χωρίς εμπειρική δοκιμή (empirical testing), δεδομένου ότι η θεμελιώδης αναδόμηση πρέπει να προηγείται κάθε ουσιαστικού ελέγχου· περιορισμό του πεδίου στην επιχείρηση ως σύνθετο προσαρμοστικό σύστημα (firm-as-CAS) στο μεσο-επίπεδο (meso-level)· και περιορισμένες αξιώσεις πρόβλεψης (modest predictive ambitions) υπό συνθήκες μη εργοδικότητας (non-ergodicity). Οι περιορισμοί αυτοί δεν συνιστούν αδυναμίες, αλλά διαμορφώνουν τις προϋποθέσεις για περαιτέρω ερευνητικά προγράμματα, όπως η εμπειρική διερεύνηση φαινομένων του μεσο-επιπέδου, η περαιτέρω μεθοδολογική εξειδίκευση του δομημένου πλουραλισμού (structured pluralism) και η ανάπτυξη ερευνών μελετών περίπτωσης (case-based research) που προσεγγίζουν τις επιχειρήσεις ως εξελισσόμενα πρότυπα οργανωμένων διεργασιών (process-patterns). Τα προγράμματα αυτά καθίστανται εφικτά μέσω της αναδομητικής αλληλουχίας (reconstructive cascade) που εισάγει η διατριβή. Wed, 01 Apr 2026 00:00:00 GMT https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/19167 2026-04-01T00:00:00Z https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/19100 Real-time monitoring of data streams using machine learning techniques for optimizing decision making Skarlatos, Kyriakos; Σκαρλάτος, Κυριάκος Η ραγδαία ανάπτυξη των μεγάλων δεδομένων (big data) οφείλεται πρωτίστως στην εντεινόμενη ψηφιοποίηση της πληροφορίας και στη διευρυμένη χρήση συσκευών συλ- λογής δεδομένων. Καθώς οι τεχνολογικές εξελίξεις επιταχύνονται, ο όγκος, η ποικι- λομορφία και η ταχύτητα παραγωγής δεδομένων αυξάνονται, διαμορφώνοντας το πε- δίο της ανάλυσης μεγάλων δεδομένων (big data analytics), το οποίο στοχεύει στην εξαγωγή ουσιαστικής πληροφορίας από εκτεταμένα σύνολα δεδομένων. Ο ολοένα αυ- ξανόμενος όγκος δεδομένων συνεπάγεται σημαντικές ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα ει- σάγει και ουσιώδεις μεθοδολογικές και υπολογιστικές προκλήσεις. Στο πλαίσιο της Στατιστικής Παρακολούθησης Διεργασιών (Statistical Process Monitoring -- SPM), η ανάλυση δεδομένων υψηλής διαστατικότητας συχνά οδηγεί στο φαινόμενο της «κατά- ρας της διαστατικότητας» (curse of dimensionality), όπου η αραιότητα των δεδομένων (data sparsity) δυσχεραίνει την ανίχνευση ουσιωδών προτύπων και ανωμαλιών. Επιπρο- σθέτως, η παρακολούθηση πολύπλοκων αλληλεξαρτήσεων μεταξύ πολλών μεταβλητών καθιστά ανεπαρκείς τις παραδοσιακές μονομεταβλητές προσεγγίσεις και επιβάλλει την υιοθέτηση προηγμένων μεθόδων. Η Πολυμεταβλητή Στατιστική Παρακολούθηση Διερ- γασιών (Multivariate Statistical Process Monitoring -- MSPM) ανταποκρίνεται σε αυτή την ανάγκη μέσω της χρήσης εργαλείων όπως τα πολυμεταβλητά διαγράμματα ελέγχου και ειδικότερα το διάγραμμα T2 του Hotelling, το οποίο αποτυπώνει τη συλλογική συ- μπεριφορά συσχετισμένων μεταβλητών ποιότητας. Η εφαρμογή τέτοιων διαγραμμάτων σε περιβάλλοντα πραγματικού χρόνου και υψηλής διαστατικότητας συνοδεύεται από ιδιαί- τερες δυσκολίες, οι οποίες απορρέουν από τις αυξημένες υπολογιστικές απαιτήσεις και την ανάγκη ταχείας λήψης αποφάσεων (decision-making) κατά την επεξεργασία εκτετα- μένων ροών δεδομένων (data streams). Μια δυνητική κατεύθυνση αντιμετώπισης των δυσκολιών αυτών είναι ο συνδυασμός των παραδοσιακών τεχνικών MSPM με σύγχρο- νες μεθόδους μηχανικής μάθησης, με στόχο την ενίσχυση της προσαρμοστικότητας και της ανιχνευτικής ικανότητας των συστημάτων παρακολούθησης διεργασιών. Ωστόσο, η ενοποίηση των δύο πλαισίων εγείρει κρίσιμα ζητήματα, όπως η ερμηνευσιμότητα των υπο- δειγμάτων, η επιλογή κατάλληλων χαρακτηριστικών και η συνεκτική ενσωμάτωση των αποτελεσμάτων σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Στην παρούσα διατριβή προτείνεται μια σύγχρονη και ανθεκτική μέθοδος πολυμεταβλητής παρακολούθησης διεργασιών, η οποία εμπνέεται από τεχνικές δεικτών εγκυρότητας συστάδων (cluster validity indexing techniques). Η απόδοση της προτεινόμενης μεθόδου αξιολογείται και συγκρίνεται τόσο με τα κλασικά πολυμεταβλητά διαγράμματα ελέγχου που βασίζονται στη στατιστική T2 του Hotelling, όσο και με μία σειρά δεικτών που προέρχονται από το πεδίο της ανάλυσης συστάδων, όπως οι δείκτες Dunn, Silhouette, Calinski--Harabasz και Davies--Bouldin. Εκτενείς μελέτες προσομοίωσης καταδεικνύουν ότι η προτεινόμενη προσέγγιση υπερτε- ρεί των υφιστάμενων μεθόδων, ιδίως σε σενάρια ολίσθησης του μέσου (mean drifting) και μεταβολών που σχετίζονται με την πυκνότητα, όταν εξετάζονται ροές δεδομένων με ισχυρά συσχετισμένα χαρακτηριστικά. Τέλος, παρουσιάζονται ενδεικτικές εφαρμογές σε πραγματικά προβλήματα, στις οποίες αξιοποιούνται συνδυαστικά στατιστικές τεχνι- κές και τεχνικές μηχανικής μάθησης, αναδεικνύοντας τη χρηστικότητα της προτεινόμε- νης μεθοδολογίας σε πρακτικά περιβάλλοντα. Από τις μελέτες προσομοίωσης έως τις εφαρμογές σε πραγματικά δεδομένα, η διατριβή επιδιώκει να γεφυρώσει τις έννοιες της στατιστικής και της μηχανικής μάθησης, με τη δεύτερη να αντλεί εργαλεία και μεθο- δολογίες από την πρώτη, διαμορφώνοντας ένα ενοποιημένο πλαίσιο για τη στατιστική παρακολούθηση διεργασιών σε συνθήκες μεγάλων δεδομένων. Sun, 01 Mar 2026 00:00:00 GMT https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/19100 2026-03-01T00:00:00Z https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/18651 The role of the bank risk-taking channel in shaping financial risk in the Eurozone Kritikos, Eleftherios A.; Κρητικός, Ελευθέριος Τι συμβαίνει όταν η ίδια ακριβώς μείωση των επιτοκίων πολιτικής προκαλεί εντελώς διαφορετικές αντιδράσεις από τις τράπεζες στη Ρώμη, στο Βερολίνο και στην Αθήνα; Η παρούσα διατριβή αποδεικνύει ότι η προθυμία των τραπεζών να αναλάβουν κίνδυνο διαμορφώνεται όχι μόνο από το επίπεδο των βασικών επιτοκίων πολιτικής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), αλλά και από τον τρόπο χρηματοδότησης και διακυβέρνησής τους, καθώς και από το ανθρώπινο και θεσμικό περιβάλλον κάθε οικονομίας: τη δύναμη των θεσμών, το απόθεμα κοινωνικής εμπιστοσύνης και τις επικρατούσες πολιτισμικές στάσεις απέναντι στην αβεβαιότητα και στην επιδίωξη της επιτυχίας μέσω ανταγωνισμού. Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί γιατί ένα ενιαίο νομισματικό σήμα διαχέεται τόσο άνισα εντός της νομισματικής ένωσης και προσφέρει μια πρακτική οπτική για τη διαχείριση του επόμενου επεισοδίου χρηματοπιστωτικής πίεσης. Η ανάλυση βασίζεται σε ισορροπημένο δείγμα 814 εισηγμένων τραπεζών από όλες τις χώρες της ζώνης του ευρώ για περίοδο δεκατεσσάρων ετών. Χρησιμοποιώντας σύγχρονες δυναμικές οικονομετρικές μεθόδους που απομονώνουν, όσο είναι εφικτό, την αιτιώδη επίδραση της νομισματικής πολιτικής από ταυτόχρονους μακροοικονομικούς κραδασμούς (και διαχωρίζοντας ρητά τα «ήπια» έτη από τις περιόδους κρίσης), μετράται ο τρόπος με τον οποίο ο κίνδυνος φερεγγυότητας, ο λειτουργικός και ο κίνδυνος ρευστότητας αντιδρούν σε μεταβολές της πολιτικής. Τρία αποτελέσματα ξεχωρίζουν: Πρώτον, μια μείωση κατά μία ποσοστιαία μονάδα στα βασικά επιτόκια πολιτικής συνδέεται, κατά μέσο όρο, με μετατόπιση των δεικτών τραπεζικού κινδύνου κατά τάξη μεγέθους περίπου 0,1–0,2 τυπικών αποκλίσεων (με κορύφωση κοντά στο 0,2)∙ τα επιτόκια πολιτικής αποτελούν τον πρωταρχικό μοχλό μετάδοσης. Δεύτερον, η μετάδοση δεν είναι γραμμική. Όταν το επιτόκιο καταθέσεων της κεντρικής τράπεζας γίνεται αρνητικό (ιδίως για τράπεζες που χρηματοδοτούνται από καταθέσεις και δεν μπορούν εύκολα να μετακυλήσουν το κόστος στους πελάτες) εμφανίζεται ένα «σημείο καμπής»: περαιτέρω χαλάρωση δεν ενθαρρύνει πλέον την πίστωση και μπορεί να αυξήσει την ευθραυστότητα. 5 Τρίτον, οι άτυποι θεσμοί λειτουργούν ως φίλτρα. Η υψηλή κοινωνική εμπιστοσύνη αποδυναμώνει συστηματικά την ώθηση προς τον κίνδυνο, ενώ η ασθενής θεσμική ακεραιότητα την ενισχύει, σε μέγεθος συγκρίσιμο με περίπου το ήμισυ έως τα δύο τρίτα της επίδρασης των επιτοκίων· οι πολιτισμικές προτιμήσεις καθορίζουν πόσο έντονα αντιδρά κάθε τραπεζικό σύστημα. Το δίδαγμα είναι πρακτικό: Αν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι ο οδηγός και το «γκάζι» είναι το επιτόκιο, ο δρόμος δεν είναι ποτέ ίδιος παντού. Εκεί όπου οι κανόνες είναι αξιόπιστοι και η εμπιστοσύνη υψηλή, ο δρόμος είναι στεγνός· εκεί όπου οι δικλίδες είναι ασθενείς, είναι ολισθηρός. Για να παραμείνει η Ευρώπη στην πορεία της, η πολιτική πρέπει να προσαρμόζει την ταχύτητα στις συνθήκες κάθε δρόμου, και οι τράπεζες να προσαρμόζουν εγκαίρως τον τρόπο με τον οποίο αναλαμβάνουν κίνδυνο. Η μελέτη προλαμβάνει και αντιμετωπίζει τις συνήθεις παγίδες της πολυεπίπεδης έρευνας (ενδογένεια, μη γραμμικές αντιδράσεις γύρω από αρνητικά επιτόκια, συγκρισιμότητα μετρήσεων μεταξύ χωρών και κοινούς μακροοικονομικούς κραδασμούς), ώστε να απομείνει ένα σαφές, χρήσιμο αφήγημα για τις πολιτικές των Κεντρικών Τραπεζών, όχι μόνο για το πόσο κινείται η πίστωση, αλλά και για το πώς αλλάζει η ποιότητά της. Fri, 28 Nov 2025 00:00:00 GMT https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/18651 2025-11-28T00:00:00Z https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/18625 Μεθοδολογικό πλαίσιο για τον υπολογισμό του ανθρακικού αποτυπώματος και την επίτευξη της ανθρακικής ουδετερότητας σε εταιρείες ύδρευσης & αποχέτευσης στην Ελλάδα Χατζηγεωργίου, Σταυρούλα Η κλιματική αλλαγή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις της σύγχρονης εποχής. Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (ΑτΘ) συνιστούν τον κύριο μοχλό επιδείνωσης των παγκόσμιων θερμοκρασιών, της μεταβολής του υδρολογικού κύκλου και της απώλειας φυσικών οικοσυστημάτων. Οι εγκαταστάσεις ύδρευσης και αποχέτευσης συνδέονται άμεσα με το φαινόμενο αυτό, καθώς, οι υποδομές και η λειτουργία τους απαιτεί σημαντική κατανάλωση ενέργειας και καυσίμων, χρήση χημικών ουσιών, ενώ παράλληλα παράγουν έμμεσες και άμεσες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου μέσω διεργασιών επεξεργασίας νερού και λυμάτων. Παρά την αυξανόμενη σημασία της περιβαλλοντικής διαχείρισης στον τομέα, η συστηματική ποσοτικοποίηση των εκπομπών άνθρακα και η ενσωμάτωσή της στον στρατηγικό σχεδιασμό των εταιρειών ύδρευσης και αποχέτευσης παραμένουν περιορισμένες, ιδιαίτερα σε επίπεδο ολοκληρωμένων και δυναμικών προσεγγίσεων. Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποσκοπεί στην ανάπτυξη ενός θεωρητικού και μεθοδολογικού πλαισίου για τον υπολογισμό του ανθρακικού αποτυπώματος υποδομών ύδρευσης και αποχέτευσης, αξιοποιώντας τη μεθοδολογία της Συστημικής Δυναμικής (System Dynamics – SD). Η διατριβή δημιουργεί ένα πολυδιάστατο πλαίσιο που συνδυάζει αφενός τις διεθνείς περιβαλλοντικές πολιτικές και κανονιστικές απαιτήσεις και αφετέρου τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης και της κυκλικής οικονομίας. Εμπεριέχει φυσικά τα πρότυπα ποσοτικοποίησης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (ISO 14064, GHG Protocol, PAS 2050), καθώς και τα ιδιαίτερα λειτουργικά χαρακτηριστικά των εταιρειών ύδρευσης και αποχέτευσης. Με τον τρόπο αυτό, επιχειρείται η γεφύρωση του κενού μεταξύ θεωρητικής γνώσης, κανονιστικής συμμόρφωσης και πρακτικών εργαλείων υποστήριξης αποφάσεων για τη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος στον κρίσιμο τομέα των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης. Η διατριβή ξεκινά με την ανάλυση του διεθνούς, ευρωπαϊκού και εθνικού νομοθετικού πλαισίου για την περιβαλλοντική προστασία και τη διαχείριση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου. Καταγράφονται οι βασικές διεθνείς συμφωνίες, όπως η Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για τις κλιματικές μεταβολές (UNFCCC), το Πρωτόκολλο του Κιότο, η Συμφωνία του Παρισιού, καθώς και η εξέλιξη των ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών πολιτικών που οδήγησαν στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και στους κλιματικούς στόχους της περιόδου 2022–2030. Επιπλέον, διερευνάται ο ρόλος της βιώσιμης ανάπτυξης και της κυκλικής οικονομίας ως θεμελιώδους στρατηγικού πλαισίου για τις επιχειρήσεις του κλάδου. Σε αυτό το πλαίσιο, η χρήση τυποποιημένων δεικτών βιωσιμότητας (GRI, SASB) και η εφαρμογή αρχών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης ενισχύουν σημαντικά την περιβαλλοντική διαφάνεια και τις πρακτικές λογοδοσίας. Στη συνέχεια, διερευνάται το εννοιολογικό υπόβαθρο του ανθρακικού αποτυπώματος, με ανάλυση του φαινομένου του θερμοκηπίου, των περιβαλλοντικών και κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, καθώς και των μεθόδων ποσοτικοποίησης των εκπομπών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα πρότυπα ISO 14064 και GHG Protocol, τα οποία προσφέρουν το θεμέλιο για την ορθή καταγραφή, επαλήθευση και αναφορά των εκπομπών σε επίπεδο οργανισμού, καθώς και στη μέθοδο PAS 2050 για τον κύκλο ζωής προϊόντων και υπηρεσιών. Η κριτική αποτίμηση της σχετικής βιβλιογραφίας καταδεικνύει ότι, παρά την παροχή εργαλείων στατικής αποτύπωσης των εκπομπών ΑτΘ από τις υφιστάμενες μεθοδολογικές προσεγγίσεις, παραμένει εμφανής η αδυναμία τους να αναπαραστήσουν επαρκώς τη δυναμική και πολυσύνθετη φύση των λειτουργικών συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης, στα οποία οι εκπομπές διαμορφώνονται μέσω σύνθετων πολυπαραγοντικών αλληλεξαρτήσεων, χρονικών υστερήσεων και μη γραμμικών σχέσεων μεταξύ κρίσιμων παραμέτρων. Για την αντιμετώπιση αυτής της πολύπλοκης δυναμικής, η διατριβή αναπτύσσει ένα μεθοδολογικό πλαίσιο που περιλαμβάνει τον καθορισμό των ορίων του συστήματος, την αναγνώριση των πηγών εκπομπών (Scope 1, 2 και 3), καθώς και τη διαδικασία ποσοτικοποίησης των άμεσων και έμμεσων εκπομπών που προκύπτουν από τη λειτουργία των υποδομών ύδρευσης και αποχέτευσης. Η μελέτη εντοπίζει και ποσοτικοποιεί τις πηγές εκπομπών από τη χρήση καυσίμων στα αντλιοστάσια και στις μονάδες επεξεργασίας, τις διάχυτες εκπομπές από βιολογικές διεργασίες, τις εκπομπές από κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, τη μεταφορά προσωπικού, την παραγωγή και καύση ιλύος, καθώς και τις απορροφήσεις CO₂ μέσω φυσικών διεργασιών. Επιπλέον, εξετάζονται τα οικονομικά εργαλεία και μηχανισμοί που μπορούν να υποστηρίξουν τη μετάβαση προς την ανθρακική ουδετερότητα, όπως τα συστήματα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών και οι εγγυήσεις προέλευσης πράσινης ενέργειας. Το κεντρικό στοιχείο της διατριβής είναι η ανάπτυξη ενός δυναμικού μοντέλου υπολογισμού του ανθρακικού αποτυπώματος με τη χρήση της Συστημικής Δυναμικής. Μέσω της αξιοποίησης διαγραμμάτων αιτιακού βρόχου (Casual Loop Diagram) και αποθέματος-ροής (Stock & Flow Diagram), η παρούσα μεθοδολογική προσέγγιση καθιστά δυνατή τη δυναμική αναπαράσταση της πολύπλοκης συμπεριφοράς ενός μοντέλου διαχείρισης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε εταιρείες ύδρευσης και αποχέτευσης. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει την οπτικοποίηση των σχέσεων αλληλεξάρτησης μεταξύ κρίσιμων παραμέτρων, των χρονικών καθυστερήσεων, αλλά και των βρόχων ανατροφοδότησης που διαμορφώνουν τη συνολική πορεία των εκπομπών. Έτσι, διευκολύνεται ο εντοπισμός των βέλτιστων στρατηγικών παρέμβασης για τη βελτίωση της περιβαλλοντικής επίδοσης των εταιρειών. Το μοντέλο αναπτύσσεται σε εννοιολογικό επίπεδο, περιλαμβάνοντας τη διατύπωση βασικών εξισώσεων, τις παραμέτρους λειτουργίας και τις πιθανές δυναμικές επιδράσεις διαφορετικών σεναρίων λειτουργίας ή στρατηγικών μετριασμού εκπομπών, ενώ βασίζεται σε τεκμηριωμένες διεθνείς πρακτικές και πρότυπα, παρέχοντας ένα επαναχρησιμοποιήσιμο πλαίσιο για μελλοντικές εμπειρικές μελέτες. Η συνεισφορά της παρούσας διατριβής διαρθρώνεται σε τρεις διακριτούς άξονες. Αφενός προσφέρει θεωρητική προστιθέμενη αξία, καθώς παρέχει μια ολοκληρωμένη σύνθεση της διεθνούς βιβλιογραφίας, των κανονιστικών απαιτήσεων και των μεθόδων υπολογισμού εκπομπών στον τομέα των εταιρειών ύδρευσης και αποχέτευσης, ενοποιώντας υφιστάμενες γνώσεις από τη διαχείριση νερού και λυμάτων, την περιβαλλοντική λογιστική και τη δυναμική μοντελοποίηση σε ένα ενιαίο πλαίσιο προσαρμοσμένο στις ανάγκες του κλάδου. Αφετέρου εισάγει μεθοδολογική καινοτομία, προτείνοντας ένα δυναμικό εργαλείο (Συστημική Δυναμική) υπολογισμού του ανθρακικού αποτυπώματος, ικανό να υποστηρίξει στρατηγικές αποφάσεις για βιώσιμη διαχείριση υδάτων. Ενώ τέλος, παρέχει πρακτική αξία, προσφέροντας στους οργανισμούς ύδρευσης και αποχέτευσης ένα προσαρμόσιμο μεθοδολογικό πλαίσιο για την εκτίμηση των εκπομπών τους, με δυνατότητα εφαρμογής σε διαφορετικά λειτουργικά περιβάλλοντα και γεωγραφικές κλίμακες. Τα κύρια ευρήματα της διατριβής αναδεικνύουν ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (ΑτΘ) στον τομέα των εταιρειών ύδρευσης και αποχέτευσης επηρεάζονται κυρίως από την κατανάλωση ενέργειας, τη χρήση καυσίμων, τις χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στις διεργασίες επεξεργασίας νερού και λυμάτων, καθώς και από τις άμεσες και έμμεσες πηγές εκπομπών που εντοπίζονται στις επιμέρους υποδομές του συστήματος. Η εφαρμογή της Συστημικής Δυναμικής παρέχει τη δυνατότητα δυναμικής αποτύπωσης και ανάλυσης των σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών που επηρεάζουν το συνολικό ισοζύγιο εκπομπών, υπερβαίνοντας τους περιορισμούς των στατικών μεθόδων ποσοτικοποίησης και συμβάλλοντας στη διαμόρφωση πιο ολοκληρωμένων στρατηγικών υπολογισμού και διαχείρισης του ανθρακικού αποτυπώματος. Η διατριβή ολοκληρώνεται με την επισήμανση περιορισμών, ενώ προτείνονται μελλοντικές έρευνες για την εμπειρική εφαρμογή του μοντέλου, την ενσωμάτωση προηγμένων μεθόδων μηχανικής μάθησης και ανάλυσης κύκλου ζωής, καθώς και τη σύνδεση με μηχανισμούς αγορών άνθρακα και συστήματα λήψης αποφάσεων σε επίπεδο πολιτικής. Συνολικά, η παρούσα διατριβή παρέχει ένα καινοτόμο θεωρητικό και μεθοδολογικό εργαλείο για την ποσοτικοποίηση και κατανόηση του ανθρακικού αποτυπώματος των εταιρειών ύδρευσης και αποχέτευσης, ενισχύοντας τη δυνατότητα των οργανισμών αυτών να συμβάλουν ουσιαστικά στην παγκόσμια προσπάθεια αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Συμπερασματικά, η διατριβή καταλήγει ότι ο υπολογισμός του ανθρακικού αποτυπώματος με συστημική προσέγγιση μπορεί να αποτελέσει βασικό εργαλείο για τη μετάβαση σε πιο βιώσιμες, ανθεκτικές και χαμηλών εκπομπών υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης. Η υιοθέτηση τέτοιων μοντέλων μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα των επιχειρήσεων ύδατος να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της διεθνούς νομοθεσίας, να υποστηρίξει τη συμμόρφωση με τα πρότυπα ISO 14064 και GHG Protocol, καθώς και να ενσωματώσει πρακτικές περιβαλλοντικής βιωσιμότητας στον επιχειρησιακό σχεδιασμό τους. Thu, 30 Oct 2025 00:00:00 GMT https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/18625 2025-10-30T00:00:00Z